Với khoảng 3,5 triệu người hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH, mỗi điều chỉnh chính sách đều tác động đến đời sống của hàng triệu gia đình. Trong bối cảnh giá cả tăng cao, câu chuyện tăng lương hưu càng trở nên nóng hơn bao giờ hết.

Mỗi lần đi chợ lại thấy đồng lương hưu ‘teo’ đi một chút

Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến đóng góp về dự thảo Nghị định điều chỉnh lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng. Theo đó, cùng thời điểm lương cơ sở tăng 8% (từ 2,34 triệu đồng lên 2,53 triệu đồng/tháng), Bộ Nội vụ đề xuất 2 phương án tăng lương hưu, trợ cấp từ ngày 1-7-2026.

Với phương án 1, Bộ Nội vụ đề xuất điều chỉnh kết hợp theo số tương đối (tỉ lệ phần trăm) và số tuyệt đối (số tiền tuyệt đối). Cụ thể, kể từ ngày 1-7, lương hưu, trợ cấp sẽ tăng thêm 4,5% và 200.000 đồng/tháng so với mức lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng của tháng 6-2026.

Ở phương án 2, Bộ Nội vụ đề xuất điều chỉnh tăng thêm 8% so với mức lương hưu, trợ cấp BHXH và trợ cấp hằng tháng đối với tất cả nhóm hiện hưởng.

Đề xuất hai phương án điều chỉnh lương hưu từ ngày 1-7 không đơn thuần là câu chuyện tăng thêm vài phần trăm thu nhập, mà thực chất đặt ra một lựa chọn chính sách: ưu tiên nguyên tắc đóng – hưởng hay nghiêng về bảo đảm mức sống cho người nghỉ hưu. Đằng sau mỗi phương án là một cách phân bổ nguồn lực khác nhau của quỹ Bảo hiểm xã hội Việt Nam, và cũng là những tác động không giống nhau đến hàng triệu người hưu trí.

Không khó nhận ra phương án tăng đồng loạt theo tỉ lệ % có ưu điểm rõ ràng về tính nhất quán. Người từng đóng góp nhiều, thời gian dài sẽ tiếp tục được hưởng mức tăng tương xứng. Điều này củng cố niềm tin vào hệ thống bảo hiểm – rằng quyền lợi gắn chặt với nghĩa vụ. Với nhóm có mức lương hưu khá, khoản tăng thêm đủ lớn để cải thiện đáng kể đời sống, nhất là trong bối cảnh chi phí sinh hoạt vẫn neo cao. Tuy nhiên, điểm yếu của cách làm này cũng rất dễ nhận thấy.

Những người đang hưởng lương hưu thấp – phần lớn là nghỉ hưu từ nhiều năm trước, nền lương cũ thấp – lại chỉ được tăng thêm một khoản khiêm tốn. Một mức tăng tính theo phần trăm đôi khi không đủ bù đắp trượt giá, khiến khoảng cách thu nhập trong chính nhóm hưu trí tiếp tục bị nới rộng. Nói cách khác, phương án này đúng về nguyên tắc, nhưng chưa chạm đến yêu cầu cấp thiết về mức sống tối thiểu.

Trong khi đó, phương án ưu tiên người lương thấp – thông qua việc cộng thêm hoặc nâng sàn – lại đi theo hướng ngược lại. Điểm mạnh lớn nhất là tác động trực tiếp đến nhóm dễ tổn thương nhất. Khi giá cả tăng nhanh hơn thu nhập, một khoản hỗ trợ "lệch" về phía người có lương hưu thấp không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là thông điệp về tính nhân văn của chính sách an sinh.

Một bạn đọc giấu tên bày tỏ: "Chia sẻ cho người lương hưu thấp là nghĩa cử cao cả. Vói tôi, đề nghị lập một quỹ riêng có tên là trợ cấp xã hội cho người lao động có lương hưu thấp. Không được đánh đồng với người lao động có lương hưu cao, vì nghĩa vụ đóng góp tiền BHXH của từng loại lao động là khác nhau khi còn đang làm việc".

Cùng góc nhìn, một bạn đọc góp ý: "Thời trước, lương thấp lắm. Cũng bỏ công sức ra trong điều kiện gian khổ nhưng mức lương quá thấpi. Nó khác hẳn với giai đoạn sau này, người lao động được quyền lựa chọn và được biết mức hưởng khi về hưu. Nếu chỉ tính đến đóng nhiều thì sau này lương sẽ cao mà không tính đến làm nhiều, trong điều kiện gian khó mà lương nhận được thấp hơn, thì sẽ không công bằng. Những đóng góp của nhóm ngày xưa đã góp phần đưa xã hội phát triển". Một cán bộ hưu trí tại phường Xuân Hòa hóm hỉnh: "Mỗi lần đi chợ lại thấy đồng lương hưu ‘teo’ đi một chút".

Mong chính sách chạm đúng nỗi lo người hưu trí

Dẫu vậy, sự "lệch" này cũng kéo theo những băn khoăn. Người có mức lương hưu cao hơn – vốn đã đóng góp nhiều hơn – có thể cảm thấy quyền lợi của mình không còn được phản ánh đầy đủ. Nếu thiết kế không hợp lý, chính sách dễ tạo ra cảm giác thiếu công bằng, làm mờ đi nguyên tắc đóng – hưởng vốn là nền tảng của hệ thống bảo hiểm xã hội. Chưa kể, việc Pvừa tăng diện rộng vừa ưu tiên nhóm yếu thế cũng đồng nghĩa với áp lực chi trả lớn hơn, đòi hỏi tính toán rất kỹ về khả năng cân đối quỹ trong dài hạn.

Người hưởng hưu ở TPHCM nhận lương hưu tại điểm chi trả

Thực tế cho thấy, không có phương án nào hoàn hảo nếu đứng riêng lẻ. Một bên thiên về nguyên tắc, một bên thiên về an sinh. Nhưng chính sách lương hưu không thể chỉ chọn một trong hai. Điều người nghỉ hưu cần không chỉ là sự công bằng trên giấy tờ, mà còn là khả năng sống được bằng lương hưu; đồng thời, hệ thống cũng phải đủ bền vững để chi trả trong nhiều thập niên tới.

Vì vậy, hướng đi hợp lý hơn cả là sự dung hòa: giữ mức tăng chung để bảo đảm nguyên tắc đóng – hưởng, đồng thời thiết kế thêm "lớp đệm" cho nhóm lương thấp. Cách tiếp cận này không mới, nhưng là lựa chọn cân bằng giữa tính kỷ luật tài chính và mục tiêu an sinh xã hội. Cuối cùng, câu hỏi không chỉ là tăng bao nhiêu phần trăm, mà là tăng theo triết lý nào.

Một chính sách đúng cần bảo đảm hai điều: người nghỉ hưu hôm nay sống được bằng lương, và người lao động hôm nay tin rằng hệ thống vẫn công bằng khi đến lượt mình. Khi niềm tin ấy được giữ vững, cải cách lương hưu mới thực sự có ý nghĩa lâu dài.

Tác giả: Vĩnh Tùng

Nguồn tin: Báo Người Lao động