Một số vị trí của di tích bị sạt trượt xuống lòng sông Hiếu, có chỗ sạt lở sâu vào trong tạo “hàm ếch”. (Ảnh: Tường Vi/TTXVN)

Di tích Cảng quân sự Đông Hà thuộc Hệ thống Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đường Trường Sơn-Đường Hồ Chí Minh, nằm bên bờ Nam sông Hiếu, thuộc phường Nam Đông Hà, tỉnh Quảng Trị.

Dù nằm giữa trung tâm đô thị, nhiều năm qua di tích không được đầu tư trùng tu, tôn tạo nên xuống cấp nghiêm trọng. Không chỉ hoang tàn, khu vực di tích còn bị xâm hại, có rác thải và cỏ dại mọc gây mất mỹ quan.

Ghi nhận của phóng viên đầu tháng 5/2026 cho thấy, một trong những hạng mục chính của di tích là bến đứng hiện gần như trở thành phế tích. Các cột trụ, thanh giằng bê tông bị đứt gãy, nghiêng ra phía lòng sông Hiếu; nhiều tấm sắt lớn hoen gỉ, mục nát.

Cây xanh và cỏ dại mọc um tùm che khuất khu vực bến cảng, khiến rất khó nhận diện dấu tích công trình. Tại bến nghiêng, một hạng mục quan trọng khác của di tích nhiều vị trí đã bị sạt lở xuống lòng sông Hiếu, có nơi tạo thành "hàm ếch" sâu, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Không chỉ xuống cấp, Di tích Cảng quân sự Đông Hà còn bị xâm hại trong thời gian dài. Khu vực này trở thành nơi tập kết nhiều loại rác thải, đặc biệt là xà bần (rác thải xây dựng), đất đá đổ chất đống phía trên bến đứng. Nhiều đống đất đá tồn tại lâu ngày, cỏ mọc phủ kín. Có thời điểm, khu vực di tích còn bị sử dụng làm nơi đậu đỗ xe tải trong thời gian dài.

Rác thải xây dựng, đất đá đổ chất đống tại di tích Cảng quân sự Đông Hà. (Ảnh: Tường Vi/TTXVN)

Biết thông tin về Di tích Cảng quân sự Đông Hà qua các phương tiện truyền thông, anh Nguyễn Đức Trung (Thành phố Hồ Chí Minh) đã tìm đến tham quan, tìm hiểu. Tuy nhiên, dù nằm ngay cạnh cầu Đông Hà trên Quốc lộ 1A về phía hạ lưu, anh Trung vẫn khó xác định vị trí di tích.

Theo anh Trung, một di tích thuộc Hệ thống Di tích quốc gia đặc biệt nhưng xuống cấp nghiêm trọng là điều rất đáng tiếc. Đây là di tích gắn với lịch sử đấu tranh hào hùng của quân và dân ta trong chiến tranh nên cần sớm được trùng tu, tôn tạo; trước mắt cần vệ sinh môi trường và có biện pháp bảo vệ.

Ngày 25/2/2025, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long ký Quyết định số 404/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Cảng quân sự Đông Hà. Theo quyết định, quy mô lập quy hoạch có diện tích 1,552 ha, bao gồm toàn bộ khu vực bảo vệ di tích; trong đó khu vực bảo vệ 1 có diện tích 0,615 ha và khu vực bảo vệ 2 là 0,908 ha. Ngoài ra, phần diện tích 0,029 ha thu hồi từ Khách sạn Sài Gòn-Đông Hà được bổ sung vào khu vực bảo vệ cảnh quan di tích.

Mục tiêu quy hoạch là bảo tồn, tu bổ, tôn tạo Di tích Cảng quân sự Đông Hà, một trong những di tích thành phần quan trọng thuộc hệ thống Di tích Lịch sử Quốc gia Đặc biệt Đường Trường Sơn-Đường Hồ Chí Minh trở thành điểm giới thiệu và giáo dục về lịch sử đấu tranh cách mạng, bảo vệ Tổ quốc vẻ vang của dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng, về đạo lý uống nước nhớ nguồn cho các thế hệ người Việt Nam.

Một số vị trí của di tích bị sạt trượt xuống lòng sông Hiếu, có chỗ sạt lở sâu vào trong tạo “hàm ếch”. (Ảnh: Tường Vi/TTXVN)

Đồng thời, việc quy hoạch nhằm phát huy giá trị di tích trở thành công viên văn hóa lịch sử, cảng du lịch, điểm du lịch văn hóa, về nguồn hấp dẫn; góp phần tôn tạo cảnh quan sinh thái bờ Nam sông Hiếu cũng như cảnh quan kiến trúc đô thị, kết nối với các điểm tham quan, du lịch quan trọng của tỉnh để hình thành các sản phẩm du lịch đặc thù, thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội của địa phương.

Quyết định số 404/QĐ-TTg giao Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Trị rà soát, cắm mốc ranh giới bảo vệ di tích và tổ chức đầu tư xây dựng theo đúng quy hoạch được phê duyệt. Tuy nhiên, sau hơn một năm kể từ khi quyết định được ban hành, Di tích Cảng quân sự Đông Hà vẫn trong tình trạng xuống cấp và bị xâm hại.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị Mai Xuân Thành cho biết, trước tình trạng Di tích Cảng quân sự Đông Hà bị xâm hại, ngành sẽ phối hợp với chính quyền địa phương sở tại nắm tình hình và có phương án đôn đốc, xử lý nhằm bảo vệ di tích. Đối với việc triển khai tu bổ, phục hồi di tích hiện nay chưa thể thực hiện do chưa được bố trí nguồn kinh phí.

Dấu tích còn lại của Di tích Cảng quân sự Đông Hà thuộc Hệ thống Di tích Lịch sử quốc gia Đặc biệt Đường Trường Sơn-Đường Hồ Chí Minh. (Ảnh: Tường Vi/TTXVN)

Trong Chiến dịch giải phóng Quảng Trị năm 1972, sau khi cụm cứ điểm Đông Hà bị quân và dân ta tiêu diệt, Cảng quân sự Đông Hà nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền cách mạng và trở thành một trong những điểm tập kết, giao nhận hàng hóa trên tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển trước khi vận chuyển vào chiến trường, cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, thống nhất đất nước.

Sau năm 1975, Cảng quân sự Đông Hà tiếp tục được sử dụng phục vụ phát triển kinh tế với quy mô nhỏ, chủ yếu phục vụ hoạt động thương mại.

Năm 1986, cảng được Bộ Văn hóa-Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-VH ngày 12/12/1986.

Đến năm 2013, theo đề nghị của Bộ Quốc phòng, Thủ tướng Chính phủ công nhận Cảng quân sự Đông Hà là Di tích quốc gia đặc biệt thuộc Hệ thống Di tích lịch sử Đường Trường Sơn-Đường Hồ Chí Minh./.

Tác giả: Tường Vi

Nguồn tin: vietnamplus.vn